Niektórzy politycy i publicyści upatrują receptę na niedomagania polskiej oświaty w tzw. bonie edukacyjnym, to znaczy systemie, w którym kwota środków publicznych przypadających na danego ucznia przydzielana jest szkole, która zostanie wybrana dla niego przez rodziców / opiekunów (czy też jego samego, jeśli jest pełnoletni) – czy to publicznej, czy prywatnej. Zgodnie z tą koncepcją, państwo wyposaża uczniów w bony, którymi oni lub ich rodzice / opiekunowie płacą szkołom, a następnie wykupuje te bony od szkół. Szkoły prywatne mogą, choć nie muszą, żądać dodatkowego czesnego.
Według zwolenników tej koncepcji, spowodowałoby to realną konkurencję o uczniów między szkołami (również publicznymi i prywatnymi), co podniosłoby jakość kształcenia. Zwiększyłoby również swobodę wyboru szkół przez uczniów i ich rodziców lub opiekunów, ponieważ duża część (jeśli nie całość) czesnego w szkołach prywatnych byłaby pokrywana z „bonu”.
Taki system proponowali już wiele lat temu politycy AWS czy (początkowo) PO, teraz proponują go m. in. Jacek Wilk, Konrad Berkowicz czy Robert Gwiazdowski. Bon edukacyjny znajduje się również w programie Ruchu Narodowego. Z publicystów pomysł ten popierają np. Łukasz Adamski czy Bartosz Bartczak.
Mało kto jednak uzmysławia sobie, że taki system – choć bez fizycznych bonów – już, w większej części, od wielu lat w Polsce istnieje.
Subwencja oświatowa z budżetu państwa, którą otrzymują samorządy, jest ostatecznie rozdzielana w dotacjach na szkoły (publiczne i niepubliczne) proporcjonalnie do liczby uczniów. Publiczne i niepubliczne szkoły tego samego typu (np. podstawowe) na ucznia tego samego typu (np. nie niepełnosprawnego) dostają pośrednio z budżetu państwa tyle samo (nie dotyczy to szkół prowadzonych bezpośrednio przez państwo, ale ich nie jest dużo). Pieniądze z budżetu państwa więc „idą za uczniem” dokładnie tak jak w przypadku proponowanego „bonu edukacyjnego”.
Resztę dopłacają w przypadku szkół prywatnych rodzice uczniów w czesnym, a w przypadku szkół publicznych oraz niepublicznych należących do podmiotów będących własnością samorządów (np. samorządowych spółek) samorządy ze środków „własnych” (tzn. niepochodzących z subwencji oświatowej). Z „mapy wydatków państwa” za rok 2016 wynika, że wydatki samorządów na szkoły wynosiły ok. 63 mld zł. Subwencja oświatowa w tym samym roku wynosiła ok. 41,5 mld zł. Oznacza to, że subwencja oświatowa pokrywa średnio mniej więcej 2/3 kosztów funkcjonowania szkół i w tym zakresie funkcjonuje, można powiedzieć, „wirtualny bon oświatowy”.
Jednak „środki własne” przeznaczane na szkoły przez samorządy to też środki publiczne, pochodzące z podatków. Oznacza to, że szkoły publiczne (i niepubliczne będące własnością podmiotów samorządowych) otrzymują większe dofinansowanie ze środków publicznych niż prywatne. „Wirtualny bon” z założenia nie pokrywa (średnio) kosztów utrzymania szkół, więc czesne w szkołach prywatnych jest wyższe, niż gdyby mogło być w przypadku otrzymywania przez nich dofinansowania takiego, jakie otrzymują szkoły publiczne i niepubliczne samorządowe. Rodzice posyłający dziecko do szkoły prywatnej i tak muszą dopłacać w podatkach do szkół publicznych, będąc jednocześnie zmuszonymi płacić to samo w czesnym. W efekcie konkurencja jest zaburzona, wielu ludzi nie stać na płacenie wysokiego (zwykle kilkaset złotych miesięcznie lub więcej) czesnego, a szkoła prywatna musi zaoferować różnicę w jakości kształcenia wycenianą przez „klienta” na co najmniej wartość tego czesnego.
Tak naprawdę realizacja postulatu wprowadzenia „bonu edukacyjnego” sprowadzałaby się w tej sytuacji do przeznaczenia dla szkół prywatnych dodatkowych środków publicznych w wysokości równej tym, jakie dodatkowo poza subwencją oświatową otrzymują obecnie szkoły publiczne oraz niepubliczne należące do podmiotów samorządowych – bądź też „obcięcia” tych dodatkowych środków tym ostatnim. To drugie rozwiązanie oznaczałoby zmuszenie do płacenia dość wysokiego czesnego również w szkołach publicznych i (pomijając niezgodność z obecną Konstytucją) byłoby, w warunkach obowiązku szkolnego, dodatkowym podatkiem narzuconym na rodziny uczniów. Nieakceptowalność społeczna tego rozwiązania jest raczej oczywista. Praktycznie pozostaje więc rozwiązanie pierwsze, które można zrealizować albo ze środków samorządowych (pozostawiając samorządom wolną rękę bądź im to nakazując – należy tu jednak zwrócić uwagę, że zmuszenie samorządów do równego dotowania uczniów we wszystkich szkołach ze środków własnych naruszałoby ich autonomię i mogłoby być uznane za niekonstytucyjne), albo ze środków budżetu państwa. W tym drugim przypadku nie można jednak faworyzować szkół prywatnych (tzn. doprowadzić do sytuacji, w której podobna kwota dofinansowania na ucznia w przypadku szkoły prywatnej pokrywana jest w całości ze środków budżetu państwa, a w przypadku szkoły samorządowej częściowo ze środków budżetu państwa, a częściowo ze środków samorządu). Oznacza to, że subwencja oświatowa musiałaby być zwiększona nie tylko o dodatkowe środki dla szkół prywatnych, ale i o te środki, które obecnie na szkoły przeznaczają samorządy – łącznie o jakieś dwadzieścia kilka miliardów złotych. Jeżeli nie chce się zwiększać deficytu budżetowego ani zwiększać podatków, to środki te trzeba byłoby komuś zabrać – samorządom (które nie będą już musiały dopłacać ze środków własnych do szkół) lub innym dziedzinom finansowanym z budżetu centralnego. Okazuje się więc, że wprowadzenie pełnego „bonu edukacyjnego” wymagałoby zarazem reform w dziedzinie finansów publicznych.
Pytanie też, czemu równemu finansowaniu ze środków publicznych nie miałaby podlegać również edukacja domowa? Obecnie jest ona dozwolona i traktowana jako szczególny przypadek edukacji szkolnej (za zezwoleniem dyrektora szkoły), a dofinansowanie otrzymuje szkoła, do której formalnie jest zapisany uczeń, a nie jego rodzice / opiekunowie na zakup podręczników lub pomocy edukacyjnych czy zatrudnianie nauczycieli / korepetytorów. Jeżeli edukacja domowa ma być realną alternatywą dla edukacji szkolnej, to dofinansowanie z subwencji oświatowej / „bonu” powinno być przeznaczane na faktyczne koszty kształcenia ucznia w domu.
Należy w końcu zauważyć, że konkurencja między szkołami nie będzie pełną konkurencją nawet w przypadku równego finansowania szkół publicznych i prywatnych ze środków publicznych, dopóki będą musiały one realizować podobny, narzucany przez państwo program. Owszem, szkoły mają w tym zakresie pewną autonomię, ale jednak podstawa programowa obowiązuje wszystkie. „Poluzowanie” podstawy programowej lub całkowite odejście do niej na rzecz swobodnego ustalania programu przez same szkoły pozwoliłoby na większe dopasowanie oferty edukacyjnej do zapotrzebowania i predyspozycji uczniów, i wprowadziło rynkową konkurencję również na poziomie programowym. Jeśli „bon” (fizyczny czy wirtualny) ma spełniać swoją funkcję, to powinien służyć finansowaniu każdej edukacji wybranej przez ucznia czy jego rodziców, a nie tylko tej wg ścisłych wytycznych urzędników.

Niekt\u00f3rzy politycy i publicy\u015bci upatruj\u0105 recept\u0119 na niedomagania polskiej o\u015bwiaty w tzw. bonie edukacyjnym, to znaczy systemie, w kt\u00f3rym kwota \u015brodk\u00f3w publicznych przypadaj\u0105cych na danego ucznia przydzielana jest szkole, kt\u00f3ra zostanie wybrana dla niego przez rodzic\u00f3w \/ opiekun\u00f3w (czy te\u017c jego samego, je\u015bli jest pe\u0142noletni) – czy to publicznej, czy prywatnej. Zgodnie z t\u0105 koncepcj\u0105, pa\u0144stwo wyposa\u017ca uczni\u00f3w w bony, kt\u00f3rymi oni lub ich rodzice \/ opiekunowie p\u0142ac\u0105 szko\u0142om, a nast\u0119pnie wykupuje te bony od szk\u00f3\u0142. Szko\u0142y prywatne mog\u0105, cho\u0107 nie musz\u0105, \u017c\u0105da\u0107 dodatkowego czesnego.
\nWed\u0142ug zwolennik\u00f3w tej koncepcji, spowodowa\u0142oby to realn\u0105 konkurencj\u0119 o uczni\u00f3w mi\u0119dzy szko\u0142ami (r\u00f3wnie\u017c publicznymi i prywatnymi), co podnios\u0142oby jako\u015b\u0107 kszta\u0142cenia. Zwi\u0119kszy\u0142oby r\u00f3wnie\u017c swobod\u0119 wyboru szk\u00f3\u0142 przez uczni\u00f3w i ich rodzic\u00f3w lub opiekun\u00f3w, poniewa\u017c du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 (je\u015bli nie ca\u0142o\u015b\u0107) czesnego w szko\u0142ach prywatnych by\u0142aby pokrywana z „bonu”.
\nTaki system proponowali ju\u017c wiele lat temu politycy AWS czy (pocz\u0105tkowo) PO, teraz proponuj\u0105 go m. in. Jacek Wilk<\/a>, Konrad Berkowicz<\/a> czy Robert Gwiazdowski<\/a>. Bon edukacyjny znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w programie Ruchu Narodowego<\/a>. Z publicyst\u00f3w pomys\u0142 ten popieraj\u0105 np. \u0141ukasz Adamski<\/a> czy Bartosz Bartczak<\/a>.
\nMa\u0142o kto jednak uzmys\u0142awia sobie, \u017ce taki system – cho\u0107 bez fizycznych bon\u00f3w – ju\u017c, w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci, od wielu lat w Polsce istnieje.<\/strong>
\nSubwencja o\u015bwiatowa z bud\u017cetu pa\u0144stwa, kt\u00f3r\u0105 otrzymuj\u0105 samorz\u0105dy, jest ostatecznie rozdzielana w dotacjach na szko\u0142y (publiczne i niepubliczne) proporcjonalnie do liczby uczni\u00f3w. Publiczne i niepubliczne szko\u0142y tego samego typu (np. podstawowe) na ucznia tego samego typu (np. nie niepe\u0142nosprawnego) dostaj\u0105 po\u015brednio z bud\u017cetu pa\u0144stwa tyle samo (nie dotyczy to szk\u00f3\u0142 prowadzonych bezpo\u015brednio przez pa\u0144stwo, ale ich nie jest du\u017co). Pieni\u0105dze z bud\u017cetu pa\u0144stwa wi\u0119c „id\u0105 za uczniem” dok\u0142adnie tak jak w przypadku proponowanego „bonu edukacyjnego”.
\nReszt\u0119 dop\u0142acaj\u0105 w przypadku szk\u00f3\u0142 prywatnych rodzice uczni\u00f3w w czesnym, a w przypadku szk\u00f3\u0142 publicznych oraz niepublicznych nale\u017c\u0105cych do podmiot\u00f3w b\u0119d\u0105cych w\u0142asno\u015bci\u0105 samorz\u0105d\u00f3w (np. samorz\u0105dowych sp\u00f3\u0142ek) samorz\u0105dy ze \u015brodk\u00f3w „w\u0142asnych” (tzn. niepochodz\u0105cych z subwencji o\u015bwiatowej). Z „mapy wydatk\u00f3w pa\u0144stwa” za rok 2016<\/a> wynika, \u017ce wydatki samorz\u0105d\u00f3w na szko\u0142y wynosi\u0142y ok. 63 mld z\u0142. Subwencja o\u015bwiatowa w tym samym roku wynosi\u0142a ok. 41,5 mld z\u0142<\/a>. Oznacza to, \u017ce subwencja o\u015bwiatowa pokrywa \u015brednio mniej wi\u0119cej 2\/3 koszt\u00f3w funkcjonowania szk\u00f3\u0142 i w tym zakresie funkcjonuje, mo\u017cna powiedzie\u0107, „wirtualny bon o\u015bwiatowy”.
\nJednak „\u015brodki w\u0142asne” przeznaczane na szko\u0142y przez samorz\u0105dy to te\u017c \u015brodki publiczne, pochodz\u0105ce z podatk\u00f3w. Oznacza to, \u017ce szko\u0142y publiczne (i niepubliczne b\u0119d\u0105ce w\u0142asno\u015bci\u0105 podmiot\u00f3w samorz\u0105dowych) otrzymuj\u0105 wi\u0119ksze dofinansowanie ze \u015brodk\u00f3w publicznych ni\u017c prywatne. „Wirtualny bon” z za\u0142o\u017cenia nie pokrywa (\u015brednio) koszt\u00f3w utrzymania szk\u00f3\u0142, wi\u0119c czesne w szko\u0142ach prywatnych jest wy\u017csze, ni\u017c gdyby mog\u0142o by\u0107 w przypadku otrzymywania przez nich dofinansowania takiego, jakie otrzymuj\u0105 szko\u0142y publiczne i niepubliczne samorz\u0105dowe. Rodzice posy\u0142aj\u0105cy dziecko do szko\u0142y prywatnej i tak musz\u0105 dop\u0142aca\u0107 w podatkach do szk\u00f3\u0142 publicznych, b\u0119d\u0105c jednocze\u015bnie zmuszonymi p\u0142aci\u0107 to samo w czesnym. W efekcie konkurencja jest zaburzona, wielu ludzi nie sta\u0107 na p\u0142acenie wysokiego (zwykle kilkaset z\u0142otych miesi\u0119cznie lub wi\u0119cej) czesnego, a szko\u0142a prywatna musi zaoferowa\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 w jako\u015bci kszta\u0142cenia wycenian\u0105 przez „klienta” na co najmniej warto\u015b\u0107 tego czesnego.
\nTak naprawd\u0119 realizacja postulatu wprowadzenia „bonu edukacyjnego” sprowadza\u0142aby si\u0119 w tej sytuacji do przeznaczenia dla szk\u00f3\u0142 prywatnych dodatkowych \u015brodk\u00f3w publicznych w wysoko\u015bci r\u00f3wnej tym, jakie dodatkowo poza subwencj\u0105 o\u015bwiatow\u0105 otrzymuj\u0105 obecnie szko\u0142y publiczne oraz niepubliczne nale\u017c\u0105ce do podmiot\u00f3w samorz\u0105dowych – b\u0105d\u017a te\u017c „obci\u0119cia” tych dodatkowych \u015brodk\u00f3w tym ostatnim. To drugie rozwi\u0105zanie oznacza\u0142oby zmuszenie do p\u0142acenia do\u015b\u0107 wysokiego czesnego r\u00f3wnie\u017c w szko\u0142ach publicznych i (pomijaj\u0105c niezgodno\u015b\u0107 z obecn\u0105 Konstytucj\u0105) by\u0142oby, w warunkach obowi\u0105zku szkolnego, dodatkowym podatkiem narzuconym na rodziny uczni\u00f3w. Nieakceptowalno\u015b\u0107 spo\u0142eczna tego rozwi\u0105zania jest raczej oczywista. Praktycznie pozostaje wi\u0119c rozwi\u0105zanie pierwsze, kt\u00f3re mo\u017cna zrealizowa\u0107 albo ze \u015brodk\u00f3w samorz\u0105dowych (pozostawiaj\u0105c samorz\u0105dom woln\u0105 r\u0119k\u0119<\/a> b\u0105d\u017a im to nakazuj\u0105c – nale\u017cy tu jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce zmuszenie samorz\u0105d\u00f3w do r\u00f3wnego dotowania uczni\u00f3w we wszystkich szko\u0142ach ze \u015brodk\u00f3w w\u0142asnych narusza\u0142oby ich autonomi\u0119 i mog\u0142oby by\u0107 uznane za niekonstytucyjne), albo ze \u015brodk\u00f3w bud\u017cetu pa\u0144stwa. W tym drugim przypadku nie mo\u017cna jednak faworyzowa\u0107 szk\u00f3\u0142 prywatnych (tzn. doprowadzi\u0107 do sytuacji, w kt\u00f3rej podobna kwota dofinansowania na ucznia w przypadku szko\u0142y prywatnej pokrywana jest w ca\u0142o\u015bci ze \u015brodk\u00f3w bud\u017cetu pa\u0144stwa, a w przypadku szko\u0142y samorz\u0105dowej cz\u0119\u015bciowo ze \u015brodk\u00f3w bud\u017cetu pa\u0144stwa, a cz\u0119\u015bciowo ze \u015brodk\u00f3w samorz\u0105du). Oznacza to, \u017ce subwencja o\u015bwiatowa musia\u0142aby by\u0107 zwi\u0119kszona nie tylko o dodatkowe \u015brodki dla szk\u00f3\u0142 prywatnych, ale i o te \u015brodki, kt\u00f3re obecnie na szko\u0142y przeznaczaj\u0105 samorz\u0105dy – \u0142\u0105cznie o jakie\u015b dwadzie\u015bcia kilka miliard\u00f3w z\u0142otych. Je\u017celi nie chce si\u0119 zwi\u0119ksza\u0107 deficytu bud\u017cetowego ani zwi\u0119ksza\u0107 podatk\u00f3w, to \u015brodki te trzeba by\u0142oby komu\u015b zabra\u0107 – samorz\u0105dom (kt\u00f3re nie b\u0119d\u0105 ju\u017c musia\u0142y dop\u0142aca\u0107 ze \u015brodk\u00f3w w\u0142asnych do szk\u00f3\u0142) lub innym dziedzinom finansowanym z bud\u017cetu centralnego. Okazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce wprowadzenie pe\u0142nego „bonu edukacyjnego” wymaga\u0142oby zarazem reform w dziedzinie finans\u00f3w publicznych.
\nPytanie te\u017c, czemu r\u00f3wnemu finansowaniu ze \u015brodk\u00f3w publicznych nie mia\u0142aby podlega\u0107 r\u00f3wnie\u017c edukacja domowa? Obecnie jest ona dozwolona i traktowana jako szczeg\u00f3lny przypadek edukacji szkolnej (za zezwoleniem dyrektora szko\u0142y), a dofinansowanie otrzymuje szko\u0142a, do kt\u00f3rej formalnie jest zapisany ucze\u0144, a nie jego rodzice \/ opiekunowie na zakup podr\u0119cznik\u00f3w lub pomocy edukacyjnych czy zatrudnianie nauczycieli \/ korepetytor\u00f3w. Je\u017celi edukacja domowa ma by\u0107 realn\u0105 alternatyw\u0105 dla edukacji szkolnej, to dofinansowanie z subwencji o\u015bwiatowej \/ „bonu” powinno by\u0107 przeznaczane na faktyczne koszty kszta\u0142cenia ucznia w domu.
\nNale\u017cy w ko\u0144cu zauwa\u017cy\u0107, \u017ce konkurencja mi\u0119dzy szko\u0142ami nie b\u0119dzie pe\u0142n\u0105 konkurencj\u0105 nawet w przypadku r\u00f3wnego finansowania szk\u00f3\u0142 publicznych i prywatnych ze \u015brodk\u00f3w publicznych, dop\u00f3ki b\u0119d\u0105 musia\u0142y one realizowa\u0107 podobny, narzucany przez pa\u0144stwo program. Owszem, szko\u0142y maj\u0105 w tym zakresie pewn\u0105 autonomi\u0119, ale jednak podstawa programowa obowi\u0105zuje wszystkie. „Poluzowanie” podstawy programowej lub ca\u0142kowite odej\u015bcie do niej na rzecz swobodnego ustalania programu przez same szko\u0142y pozwoli\u0142oby na wi\u0119ksze dopasowanie oferty edukacyjnej do zapotrzebowania i predyspozycji uczni\u00f3w, i wprowadzi\u0142o rynkow\u0105 konkurencj\u0119 r\u00f3wnie\u017c na poziomie programowym. Je\u015bli „bon” (fizyczny czy wirtualny) ma spe\u0142nia\u0107 swoj\u0105 funkcj\u0119, to powinien s\u0142u\u017cy\u0107 finansowaniu ka\u017cdej edukacji wybranej przez ucznia czy jego rodzic\u00f3w, a nie tylko tej wg \u015bcis\u0142ych wytycznych urz\u0119dnik\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":null,"protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1574"}],"collection":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1574"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1574\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1577,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1574\/revisions\/1577"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1574"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1574"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1574"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}