Zdaniem Andrzeja Dudy konstytucja z 3 maja 1791 roku to „pierwsza w Europie i druga w świecie nowoczesna ustawa zasadnicza”, mająca „wymiar historycznego przełomu” oraz zawierająca „wolnościowe, demokratyczne przesłanie”.
A jak było naprawdę?
Przed Ustawą Rządową uchwaloną 3 maja 1791 r. była nie tylko konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki, ale również konstytucja Republiki Korsykańskiej (uchwalona w 1755 r. i obowiązująca do upadku republiki 1769 r.), szwedzkie Akty o Formie Rządu – pierwszy uchwalony przez parlament w 1719 r. i poprawiony rok później, oraz drugi wydany przez króla Gustawa III w 1772 r., czy ogłoszona przez kozackiego hetmana Filipa Orlika w 1710 r. Konstytucja Praw oraz Wolności Wojska Zaporoskiego (formalnie, choć nie faktycznie obowiązująca na prawobrzeżnej Ukrainie do 1714 r., gdy po okupacji rosyjskiej i przejściowo tureckiej tereny te przeszły na powrót pod kontrolę Rzeczypospolitej). Wszystkie te akty określały ustrój państwa i funkcjonowanie jego władz. Akty mające rangę praw fundamentalnych były oczywiście i wcześniej – w Rzeczypospolitej były to artykuły henrykowskie z 1572 r. (które zaprzysięgał każdy nowo wybrany król) i prawa kardynalne z 1768 r., w Najjaśniejszej Republice San Marino obowiązujące do dzisiaj (!) Statuty z 1600 r., w Anglii Magna Charta Libertatum z 1215 r., w imperium Mali karta z Kurukan Fuga (1236 r.), w konfederacji Irokezów Wielkie Prawo Pokoju (XII-XV w.), w islandzkiej Wolnej Wspólnocie Grágás (spisane w XII w.) – no, ale można uznać, że te już nie były „nowoczesnymi ustawami zasadniczymi”.
Czy Ustawa Rządowa miała wymiar historycznego przełomu? W sensie zasadniczej zmiany ustroju Rzeczypospolitej z pewnością nie – zważywszy, że obowiązywała niewiele ponad rok. Można wprawdzie uznać, że jej uchwalenie doprowadziło pośrednio do procesu, który zakończył się dwoma kolejnymi rozbiorami i zniknięciem Rzeczypospolitej z mapy świata, co faktycznie było pewnego rodzaju historycznym przełomem, ale wątpię, czy o to chodziło prezydentowi Dudzie. A po odzyskaniu przez Polskę niepodległości jakoś nie uznano, że warto do niej wrócić.
Co do „demokratycznego przesłania”, to konstytucja z 3 maja 1791 roku:
– podnosiła do rangi prawa fundamentalnego uchwalone nieco wcześniej przepisy wykluczające z procesu demokratycznego szlachtę nieposesjonatów, co zmniejszało liczbę osób mających prawo głosować na sejmikach o ponad 50% (czyli do ok. 2% społeczeństwa, jako że mężczyźni stanu szlacheckiego stanowili ok. 4%);
– stwierdzając, że posłowie mają być „reprezentantami całego narodu” ograniczała (istniejące dotąd) prawo nawet tych 2% społeczeństwa do wiązania swoich przedstawicieli instrukcjami, z wyjątkiem odpowiedzi na propozycje wychodzące od króla i Straży Praw (tu wiążące instrukcje były przewidziane przez prawo o sejmikach);
– znosiła wybór króla przez szlachtę, wprowadzając dziedziczność tronu.
Jeśli chodzi o „przesłanie wolnościowe” to jakieś tam było (głównie w odniesieniu do mieszczan), ale wątłe. Konstytucja (w przeciwieństwie do np. francuskiej) nie nadała wolności osobistej wszystkim, pozostawiając chłopów w poddaństwie – stwierdzono jedynie, że dziedzice (ale i chłopi) nie będą mogli samowolnie zmieniać warunków umów i nadań. Utrzymano – i potwierdzono jako prawo fundamentalne – zakaz przechodzenia z religii katolickiej na inną (to zostało wcześniej potwierdzone w „prawach kardynalnych niewzruszonych” ze stycznia 1791 r., które nakazywały coś takiego uznać za występek kryminalny, a wolność wypowiedzi „w materiach religii i dziełach ku zepsuciu obyczajów dążących” poddawały pod duchowną cenzurę i „aprobację jurysdykcji duchownej wiary panującej”): widać wyraźne cofnięcie się choćby w stosunku do XVI wieku. Całkowicie zniesiono liberum veto, uniemożliwiając tak pojedynczemu posłowi, jak i wyborcom z danej ziemi skuteczny sprzeciw wobec mogących ograniczać wolność ustaw sejmu. Zakazano też tworzenia konfederacji, co było równoznaczne z likwidacją prawa do wypowiedzenia posłuszeństwa zagwarantowanego w artykułach henrykowskich i prawach kardynalnych z 1768 r.

Zdaniem Andrzeja Dudy<\/a> konstytucja z 3 maja 1791 roku to „pierwsza w Europie i druga w \u015bwiecie nowoczesna ustawa zasadnicza”<\/em>, maj\u0105ca „wymiar historycznego prze\u0142omu”<\/em> oraz zawieraj\u0105ca „wolno\u015bciowe, demokratyczne przes\u0142anie”<\/em>.
\nA jak by\u0142o naprawd\u0119?
\nPrzed Ustaw\u0105 Rz\u0105dow\u0105 uchwalon\u0105 3 maja 1791 r. by\u0142a nie tylko konstytucja Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki, ale r\u00f3wnie\u017c konstytucja Republiki Korsyka\u0144skiej (uchwalona w 1755 r. i obowi\u0105zuj\u0105ca do upadku republiki 1769 r.), szwedzkie Akty o Formie Rz\u0105du – pierwszy uchwalony przez parlament w 1719 r. i poprawiony rok p\u00f3\u017aniej, oraz drugi wydany przez kr\u00f3la Gustawa III w 1772 r., czy og\u0142oszona przez kozackiego hetmana Filipa Orlika w 1710 r. Konstytucja Praw oraz Wolno\u015bci Wojska Zaporoskiego (formalnie, cho\u0107 nie faktycznie obowi\u0105zuj\u0105ca na prawobrze\u017cnej Ukrainie do 1714 r., gdy po okupacji rosyjskiej i przej\u015bciowo tureckiej tereny te przesz\u0142y na powr\u00f3t pod kontrol\u0119 Rzeczypospolitej). Wszystkie te akty okre\u015bla\u0142y ustr\u00f3j pa\u0144stwa i funkcjonowanie jego w\u0142adz. Akty maj\u0105ce rang\u0119 praw fundamentalnych by\u0142y oczywi\u015bcie i wcze\u015bniej – w Rzeczypospolitej by\u0142y to artyku\u0142y henrykowskie z 1572 r. (kt\u00f3re zaprzysi\u0119ga\u0142 ka\u017cdy nowo wybrany kr\u00f3l) i prawa kardynalne z 1768 r., w Najja\u015bniejszej Republice San Marino obowi\u0105zuj\u0105ce do dzisiaj (!) Statuty z 1600 r., w Anglii Magna Charta Libertatum z 1215 r., w imperium Mali karta z Kurukan Fuga (1236 r.), w konfederacji Irokez\u00f3w Wielkie Prawo Pokoju (XII-XV w.), w islandzkiej Wolnej Wsp\u00f3lnocie Gr\u00e1g\u00e1s (spisane w XII w.) – no, ale mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce te ju\u017c nie by\u0142y „nowoczesnymi ustawami zasadniczymi”.
\nCzy Ustawa Rz\u0105dowa mia\u0142a wymiar historycznego prze\u0142omu? W sensie zasadniczej zmiany ustroju Rzeczypospolitej z pewno\u015bci\u0105 nie – zwa\u017cywszy, \u017ce obowi\u0105zywa\u0142a niewiele ponad rok. Mo\u017cna wprawdzie uzna\u0107, \u017ce jej uchwalenie doprowadzi\u0142o po\u015brednio do procesu, kt\u00f3ry zako\u0144czy\u0142 si\u0119 dwoma kolejnymi rozbiorami i znikni\u0119ciem Rzeczypospolitej z mapy \u015bwiata, co faktycznie by\u0142o pewnego rodzaju historycznym prze\u0142omem, ale w\u0105tpi\u0119, czy o to chodzi\u0142o prezydentowi Dudzie. A po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci jako\u015b nie uznano, \u017ce warto do niej wr\u00f3ci\u0107.
\nCo do „demokratycznego przes\u0142ania”, to konstytucja z 3 maja 1791 roku:
\n– podnosi\u0142a do rangi prawa fundamentalnego uchwalone nieco wcze\u015bniej przepisy wykluczaj\u0105ce z procesu demokratycznego szlacht\u0119 nieposesjonat\u00f3w, co zmniejsza\u0142o liczb\u0119 os\u00f3b maj\u0105cych prawo g\u0142osowa\u0107 na sejmikach o ponad 50% (czyli do ok. 2% spo\u0142ecze\u0144stwa, jako \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani stanu szlacheckiego stanowili ok. 4%);
\n– stwierdzaj\u0105c, \u017ce pos\u0142owie maj\u0105 by\u0107 „reprezentantami ca\u0142ego narodu” ogranicza\u0142a (istniej\u0105ce dot\u0105d) prawo nawet tych 2% spo\u0142ecze\u0144stwa do wi\u0105zania swoich przedstawicieli instrukcjami, z wyj\u0105tkiem odpowiedzi na propozycje wychodz\u0105ce od kr\u00f3la i Stra\u017cy Praw (tu wi\u0105\u017c\u0105ce instrukcje by\u0142y przewidziane przez prawo o sejmikach);
\n– znosi\u0142a wyb\u00f3r kr\u00f3la przez szlacht\u0119, wprowadzaj\u0105c dziedziczno\u015b\u0107 tronu.
\nJe\u015bli chodzi o „przes\u0142anie wolno\u015bciowe” to jakie\u015b tam by\u0142o (g\u0142\u00f3wnie w odniesieniu do mieszczan), ale w\u0105t\u0142e. Konstytucja (w przeciwie\u0144stwie do np. francuskiej) nie nada\u0142a wolno\u015bci osobistej wszystkim, pozostawiaj\u0105c ch\u0142op\u00f3w w podda\u0144stwie – stwierdzono jedynie, \u017ce dziedzice (ale i ch\u0142opi) nie b\u0119d\u0105 mogli samowolnie zmienia\u0107 warunk\u00f3w um\u00f3w i nada\u0144. Utrzymano – i potwierdzono jako prawo fundamentalne – zakaz przechodzenia z religii katolickiej na inn\u0105 (to zosta\u0142o wcze\u015bniej potwierdzone w „prawach kardynalnych niewzruszonych” ze stycznia 1791 r., kt\u00f3re nakazywa\u0142y co\u015b takiego uzna\u0107 za wyst\u0119pek kryminalny, a wolno\u015b\u0107 wypowiedzi „w materiach religii i dzie\u0142ach ku zepsuciu obyczaj\u00f3w d\u0105\u017c\u0105cych” poddawa\u0142y pod duchown\u0105 cenzur\u0119 i „aprobacj\u0119 jurysdykcji duchownej wiary panuj\u0105cej”): wida\u0107 wyra\u017ane cofni\u0119cie si\u0119 cho\u0107by w stosunku do XVI wieku. Ca\u0142kowicie zniesiono liberum veto, uniemo\u017cliwiaj\u0105c tak pojedynczemu pos\u0142owi, jak i wyborcom z danej ziemi skuteczny sprzeciw wobec mog\u0105cych ogranicza\u0107 wolno\u015b\u0107 ustaw sejmu. Zakazano te\u017c tworzenia konfederacji, co by\u0142o r\u00f3wnoznaczne z likwidacj\u0105 prawa do wypowiedzenia pos\u0142usze\u0144stwa zagwarantowanego w artyku\u0142ach henrykowskich i prawach kardynalnych z 1768 r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":null,"protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1882"}],"collection":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1882"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1882\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1884,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1882\/revisions\/1884"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}