Czy jest możliwe, że kiedyś, dawno temu, przez co najmniej siedemset lat istniało na naszej planecie dobrze zorganizowane społeczeństwo stojące na najwyższym ówcześnie stopniu rozwoju cywilizacyjnego, zasiedlające setki miast i osad na obszarze równym co najmniej obszarowi dzisiejszej Francji czy Teksasu, a przy tym nieznające wojen, armii ani władzy państwowej rozumianej jako zinstytucjonalizowany aparat przemocy? Społeczeństwo kierowane nie przez królów czy polityków wymuszających posłuch „ogniem i mieczem”, lecz przez coś, co można nazwać „dobrowolnym rządem”?
Są podstawy, by twierdzić, że tak było.

Czy jest mo\u017cliwe, \u017ce kiedy\u015b, dawno temu, przez co najmniej siedemset lat istnia\u0142o na naszej planecie dobrze zorganizowane spo\u0142ecze\u0144stwo stoj\u0105ce na najwy\u017cszym \u00f3wcze\u015bnie stopniu rozwoju cywilizacyjnego, zasiedlaj\u0105ce setki miast i osad na obszarze r\u00f3wnym co najmniej obszarowi dzisiejszej Francji czy Teksasu, a przy tym nieznaj\u0105ce wojen, armii ani w\u0142adzy pa\u0144stwowej rozumianej jako zinstytucjonalizowany aparat przemocy? Spo\u0142ecze\u0144stwo kierowane nie przez kr\u00f3l\u00f3w czy polityk\u00f3w wymuszaj\u0105cych pos\u0142uch „ogniem i mieczem”, lecz przez co\u015b, co mo\u017cna nazwa\u0107 „dobrowolnym rz\u0105dem”?
\nS\u0105 podstawy, by twierdzi\u0107, \u017ce tak by\u0142o.
\nW czasach, gdy w Egipcie faraonowie kazali budowa\u0107 sobie piramidy, gdy w Mezopotamii powstawa\u0142y i rozpada\u0142y si\u0119 imperia, a w Chinach panowa\u0142o – by\u0107 mo\u017ce – legendarnych „Pi\u0119ciu Cesarzy”, w dolinie Indusu i nad brzegami Morza Arabskiego kwit\u0142a cywilizacja stworzona przez tajemniczy lud, kt\u00f3rego pisma do dzi\u015b nie uda\u0142o si\u0119 odczyta\u0107. Nie wiadomo, jakim pos\u0142ugiwali si\u0119 j\u0119zykiem, nie wiadomo, jak sami si\u0119 nazywali (wielu badaczy identyfikuje ich z krajem Meluhha, o kt\u00f3rym mowa w zachowanych tekstach sumeryjskich, co z kolei mo\u017ce odpowiada\u0107 p\u00f3\u017aniejszemu sanskryckiemu „mleccha” oznaczaj\u0105cego cudzoziemca lub osob\u0119 nie podporz\u0105dkowuj\u0105c\u0105 si\u0119 religijno-moralnym normom, a tak\u017ce mied\u017a, metal b\u0119d\u0105cy u nich w powszechnym u\u017cyciu), nie wiadomo, jak naprawd\u0119 nazywa\u0142y si\u0119 ich miasta. Zosta\u0142o jednak po nich sporo pozosta\u0142o\u015bci archeologicznych, wystarczaj\u0105co du\u017co, by mie\u0107 wyobra\u017cenie o osi\u0105gni\u0119ciach ich cywilizacji.
\nA by\u0142y to osi\u0105gni\u0119cia zaskakuj\u0105ce. Miasta (niekt\u00f3re licz\u0105ce kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w) by\u0142y nie tylko skrupulatnie planowane (budowa na planie regularnej siatki, w niekt\u00f3rych miastach dopilnowano nawet sta\u0142ej szeroko\u015bci ulic; podzia\u0142 na tzw. „cytadel\u0119”, umieszczon\u0105 zwykle na specjalnym podwy\u017cszeniu, gdzie mie\u015bci\u0142y si\u0119 budynki u\u017cyteczno\u015bci publicznej oraz „dolne miasto”, gdzie mieszkano i pracowano, przy czym strefa handlu i rzemios\u0142a by\u0142a na og\u00f3\u0142 oddzielona od mieszkalnej), ale i budowane na specjalnie zbudowanych sztucznych platformach dla ochrony przed powodzi\u0105. Ulice by\u0142y brukowane. Budynki budowano z cegie\u0142 o ujednoliconych wymiarach. Praktycznie ka\u017cdy prywatny dom w mie\u015bcie (nawet najbiedniejszy, jednopokojowy – przeci\u0119tny mia\u0142 kilka pokoi) mia\u0142 osobn\u0105 \u0142azienk\u0119, a cz\u0119sto i ubikacj\u0119 pod\u0142\u0105czon\u0105 do miejskiej kanalizacji, kt\u00f3r\u0105 u\u017cywano jednocze\u015bnie do nawo\u017cenia p\u00f3l (mo\u017cna przeczyta\u0107 opinie, \u017ce systemy kanalizacyjne i odwadniaj\u0105ce by\u0142y lepsze ni\u017c to, co spotyka si\u0119 w niekt\u00f3rych rejonach Indii i Pakistanu jeszcze dzisiaj).
\nIstnia\u0142a metalurgia i rzemios\u0142o masowo wytwarzaj\u0105ce towary na sprzeda\u017c. U\u017cywano zaawansowanego systemu miar i wag<\/a>, z najmniejszymi jednostkami zbli\u017conymi wielko\u015bci\u0105 do wsp\u00f3\u0142czesnego grama i milimetra. Szeroko stosowano, jakby\u015bmy to dzisiaj nazwali, loga firmowe – towary by\u0142y oznaczane symbolami producent\u00f3w lub kupc\u00f3w. W stoczniach (niekt\u00f3re przetrwa\u0142y i by\u0142y u\u017cywane jeszcze w XX wieku) budowano statki docieraj\u0105ce prawdopodobnie do innych kraj\u00f3w, m. in. Sumeru (znaleziono tam dos\u0107 sporo wytwor\u00f3w cywilizacji doliny Indusu, co \u015bwiadczy o zaawansowanym handlu) – s\u0105 nawet tacy, co doszukuj\u0105 si\u0119 powi\u0105za\u0144 mi\u0119dzy tymi statkami, a legendarn\u0105 ark\u0105 Noego<\/a>…
\nTym bardziej nieprawdopodobne mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 przypuszczenie, \u017ce wszystko to powsta\u0142o i funkcjonowa\u0142o bez udzia\u0142u jakich\u015b w\u0142adc\u00f3w, narzucaj\u0105cych porz\u0105dek przy u\u017cyciu uzbrojonych oddzia\u0142\u00f3w. A jednak wiele wskazuje, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o.
\nZachowane znaleziska nie wskazuj\u0105 na istnienie w tej cywilizacji \u017cadnej zorganizowanej si\u0142y militarnej. \u017badne znalezione szcz\u0105tki ludzkie nie nosz\u0105 \u015blad\u00f3w masowej przemocy, nigdzie nie znaleziono czego\u015b takiego jak pola bitew, \u017cadne z miast nie nosi \u015blad\u00f3w wojennych zniszcze\u0144. W\u015br\u00f3d wielu zachowanych artefakt\u00f3w nie znaleziono \u017cadnych wizerunk\u00f3w wojownik\u00f3w, bitew, je\u0144c\u00f3w czy sk\u0142adania ho\u0142d\u00f3w. Znaleziono bardzo niewiele przedmiot\u00f3w mog\u0105cych s\u0142u\u017cy\u0107 jako bro\u0144 (mo\u017cliwe, \u017ce by\u0142y u\u017cywane do polowania), przy czym jednym z cz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cych typ\u00f3w domniemanej broni wydaje si\u0119 by\u0107 kamienna maczuga – bro\u0144 zaskakuj\u0105co prymitywna jak na owe czasy, zw\u0142aszcza je\u015bli uwzgl\u0119dni\u0107 zaawansowanie cywilizacji doliny Indusu w obr\u00f3bce metali. Nie znaleziono przy tym \u017cadnych element\u00f3w opancerzenia. Resztki zachowanych mur\u00f3w miejskich wskazuj\u0105, \u017ce by\u0142y to mury pojedyncze, nieotoczone fosami i niewskazuj\u0105ce na to, by ich przeznaczeniem mia\u0142o by\u0107 wytrzymywanie obl\u0119\u017ce\u0144 – niekt\u00f3rzy badacze twierdz\u0105 nawet, \u017ce by\u0142y to w rzeczywisto\u015bci umocnienia przeciwpowodziowe lub mia\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 pobieraniu op\u0142at za wej\u015bcie do miasta. Jedynym wyj\u0105tkiem z wi\u0119kszymi murami jest jedno z miast po\u0142o\u017conych na wybrze\u017cu, gdzie by\u0107 mo\u017ce obawiano si\u0119 atak\u00f3w pirat\u00f3w.
\nBrak zorganizowanej si\u0142y militarnej wskazuje z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem na brak w\u0142adzy pa\u0144stwowej nie tylko na poziomie ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci, ale tak\u017ce na poziomie poszczeg\u00f3lnych miast. Bior\u0105c pod uwag\u0119 przyk\u0142ad cywilizacji Mezopotamii (gdzie miasta-pa\u0144stwa nieustannie ze sob\u0105 wojowa\u0142y, by w ko\u0144cu po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 pod wodz\u0105 najsilniejszych z ich w\u0142adc\u00f3w w imperia), trudno przypuszcza\u0107, \u017ce relacje mi\u0119dzy podobnymi miastami-pa\u0144stwami w dolinie Indusu przez okres kilkuset lat wygl\u0105da\u0142yby inaczej.
\nT\u0119 hipotez\u0119 potwierdzaj\u0105 inne znaleziska, a raczej ich brak. Cho\u0107 zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki wielu budynk\u00f3w, to nie znaleziono budynk\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142oby jednoznacznie okre\u015bli\u0107 jako pa\u0142ace. Nie znaleziono grob\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako kr\u00f3lewskie – wi\u0119kszo\u015b\u0107 grob\u00f3w jest do siebie podobna, troch\u0119 jest bogatszych, ale dalekich od przepychu, jakiego mo\u017cna by\u0142oby si\u0119 spodziewa\u0107 w przypadku w\u0142adc\u00f3w. Nie znaleziono \u017cadnych monumentalnych pos\u0105g\u00f3w. Nie znaleziono nawet wizerunk\u00f3w w\u0142adc\u00f3w (rze\u017aba tak zwanego „kap\u0142ana-kr\u00f3la”<\/a> przedstawia po prostu zamo\u017cnego mieszka\u0144ca miasta, bez \u017cadnych widocznych atrybut\u00f3w w\u0142adzy). Budynki w tak zwanych „cytadelach” identyfikowane s\u0105 jako budynki s\u0142u\u017c\u0105ce raczej og\u00f3\u0142owi: miejsca zgromadze\u0144, spichrze, magazyny, \u0142a\u017anie (by\u0107 mo\u017ce s\u0142u\u017c\u0105ce celom rytualnym), miejsca kultu (np. tzw. o\u0142tarze ognia w jednym miast, s\u0105 przypuszczenia<\/a>, \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142y te\u017c do jakich\u015b proces\u00f3w metalurgicznych). Na podstawie zachowanych szcz\u0105tk\u00f3w uznano, \u017ce ca\u0142a ludno\u015b\u0107 miast – a nie tylko w\u0105ska elita – by\u0142a dobrze od\u017cywiona.
\nCo ciekawe, nie znaleziono te\u017c \u017cadnych monumentalnych \u015bwi\u0105ty\u0144 (by\u0107 mo\u017ce jako takie s\u0142u\u017cy\u0142y niekt\u00f3re z budynk\u00f3w w „cytadelach”, odbiegaj\u0105 one jednak dalece od \u015bwi\u0105ty\u0144 mezopotamskich czy egipskich), a z praktykami religijnymi daje si\u0119 powi\u0105za\u0107 zaledwie 2% odnalezionego materia\u0142u archeologicznego (s\u0105 to m. in. wizerunki domniemanych b\u00f3stw, przedstawienia praktyk religijnych takich jak sk\u0142adanie ofiar czy procesje oraz kapliczki grobowe). Mo\u017cna wi\u0119c domniemywa\u0107, \u017ce spo\u0142eczno\u015bci tej by\u0142o daleko do teokracji – spekuluje si\u0119 raczej, \u017ce pozycja kap\u0142an\u00f3w wynika\u0142a w du\u017cej mierze z ich zaanga\u017cowania w biznes.
\nBrak \u015blad\u00f3w po w\u0142adcach doprowadzi\u0142 niekt\u00f3rych do spekulacji, \u017ce w miastach doliny Indusu mog\u0142a panowa\u0107 republika\u0144ska<\/a> czy wr\u0119cz demokratyczna<\/a> forma rz\u0105d\u00f3w. Powraca jednak pytanie – jak nawet te formy pa\u0144stwowo\u015bci pogodzi\u0107 z brakiem dowod\u00f3w na istnienie armii? Przecie\u017c klasyczne, znane z p\u00f3\u017aniejszej historii przyk\u0142ady takich ustroj\u00f3w (Ateny, Rzym) charakteryzowa\u0142y si\u0119 du\u017c\u0105 wojowniczo\u015bci\u0105. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce jest to fa\u0142szywy trop i s\u0142uszne jest przypuszczenie, \u017ce cywilizacja doliny Indusu (zwana inaczej harappa\u0144sk\u0105, od wsp\u00f3\u0142czesnej nazwy miasta, niedaleko kt\u00f3rego znaleziono w 1921 r. pierwsze jej pozosta\u0142o\u015bci) nie zna\u0142a nie tylko monarchii, ale pa\u0144stwa w og\u00f3le.
\nW jaki wi\u0119c spos\u00f3b – przy domniemanym braku w\u0142adzy pa\u0144stwowej – dostarczano w tych miastach „d\u00f3br publicznych” i utrzymywano w nich porz\u0105dek? Thomas J. Thompson w swoim artykule „Ancient Stateless Civilization: Bronze Age India and the State in History”<\/a><\/em> wysun\u0105\u0142 hipotez\u0119, \u017ce prawo i rozstrzyganie spor\u00f3w oraz utrzymywanie porz\u0105dku, jak r\u00f3wnie\u017c budowanie i utrzymywanie publicznych element\u00f3w miast by\u0142o tam zdecentralizowane (zajmowa\u0142y si\u0119 tym lokalne gildie, klany i s\u0105siedztwa). Jego zdaniem, w ka\u017cdym z miast istnia\u0142y ponadto handlowe elity, kt\u00f3re decydowa\u0142y si\u0119 jednostronnie ponosi\u0107 koszty dostarczania „d\u00f3br publicznych” na du\u017c\u0105 skal\u0119, jako \u017ce rozw\u00f3j miasta przynosi\u0142 im w ostatecznym rozrachunku korzy\u015b\u0107. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych takich elit, o zasi\u0119gu og\u00f3lnokrajowym, by\u0142a wed\u0142ug Thompsona grupa piecz\u0119tuj\u0105ca si\u0119 symbolem jednoro\u017cca<\/a>, prawdopodobnie byli to kap\u0142ani zaanga\u017cowali w dzia\u0142alno\u015b\u0107 handlow\u0105 i bankiersk\u0105.
\nTaki system organizacji spo\u0142ecznej kojarzy si\u0119 z „naturalnym \u0142adem”<\/em>, o kt\u00f3rym pisa\u0142 Hans-Hermann Hoppe – hierarchicznym, ale dobrowolnym porz\u0105dkiem spo\u0142ecznym, gdzie rozstrzyganiem konflikt\u00f3w zajmowali si\u0119 powszechnie uznawani za autorytety cz\u0142onkowie naturalnych elit, nie posiadaj\u0105c jednak w tym zakresie monopolu ani nie pobieraj\u0105c za to przymusowych podatk\u00f3w. Zdaniem Hoppego pa\u0144stwa wyrasta\u0142y z takiego w\u0142a\u015bnie porz\u0105dku<\/a> wskutek monopolizowania funkcji s\u0119dziego i rozjemcy w r\u0119kach okre\u015blonych os\u00f3b. Jednak je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce w cywilizacji doliny Indusu panowa\u0142 taki porz\u0105dek, to nic nie wskazuje, \u017ce kiedykolwiek nast\u0105pi\u0142o tam przej\u015bcie do jakiego\u015b innego systemu organizacji spo\u0142ecznej. Nie nast\u0105pi\u0142 te\u017c, jak wszystko na to wskazuje, podb\u00f3j z zewn\u0105trz. Po prostu po kilkuset latach \u015bwietno\u015bci nast\u0105pi\u0142 stopniowy schy\u0142ek (najprawdopodobniej wskutek zmian ekologicznych, m. in. wyschni\u0119cia jednej z g\u0142\u00f3wnych rzek), a\u017c ca\u0142a cywilizacja znikn\u0119\u0142a ze sceny pozostawiaj\u0105c po sobie lokalne proste spo\u0142eczno\u015bci. „Naturalny \u0142ad”<\/em> okaza\u0142 si\u0119 w tym przypadku wyj\u0105tkowo trwa\u0142y… i jednak znacznie mniej hierarchiczny i bardziej przyjazny „szaremu cz\u0142owiekowi” ni\u017c niew\u0105tpliwie pa\u0144stwowe systemy innych wsp\u00f3\u0142czesnych lud\u00f3w.
\nWed\u0142ug Thompsona, gwa\u0142towny rozw\u00f3j ponadlokalnego handlu i zwi\u0105zany z tym szybki rozw\u00f3j miast uczyni\u0142 powstanie organizacji pa\u0144stwowej zb\u0119dnym – cywilizacja doliny Indusu „przeskoczy\u0142a” po prostu moment, w kt\u00f3rym uformowanie takowej by\u0142o op\u0142acalne. By\u0142o to mo\u017cliwe dzi\u0119ki du\u017cym i r\u00f3\u017cnorodnym bogactwom naturalnym i warunkom umo\u017cliwiaj\u0105cym stosunkowo \u0142atwy transport towar\u00f3w na du\u017ce odleg\u0142o\u015bci. Nie by\u0142o te\u017c potrzeby obrony przed jakimkolwiek powa\u017cniejszym wrogiem zewn\u0119trznym – w owych czasach w tym regionie \u015bwiata najprawdopodobniej w og\u00f3le nie znano i nie u\u017cywano koni ani wielb\u0142\u0105d\u00f3w, co wyklucza\u0142o istnienie szybko przemieszczaj\u0105cych si\u0119 band zagra\u017caj\u0105cych miastom.
\nCywilizacja harappa\u0144ska pod wieloma wzgl\u0119dami wydaje si\u0119 przypomina\u0107 cywilizacj\u0119 minojsk\u0105, istniej\u0105c\u0105 w swej dojrza\u0142ej postaci na Krecie mniej wi\u0119cej przez p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia po tym, jak miasta doliny Indusu wesz\u0142y w faz\u0119 schy\u0142kow\u0105 (warto tu doda\u0107, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny cywilizacji harappa\u0144skiej by\u0142 na Krecie tzw. okres przedpa\u0142acowy, pozosta\u0142o\u015bci po kt\u00f3rym nie wykazuj\u0105 \u017cadnych \u015blad\u00f3w centralnej w\u0142adzy czy pot\u0119\u017cnych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich i wskazuj\u0105 na spo\u0142ecze\u0144stwo bez hierachicznej struktury<\/a>). Tam r\u00f3wnie\u017c archeologiczne dowody wskazuj\u0105 na spo\u0142ecze\u0144stwo silnie zorientowane na handel i przyjazne „szaremu cz\u0142owiekowi” (nawet najbiedniejsze domy mia\u0142y po kilka pokoi). R\u00f3wnie\u017c i tam nie ma \u015blad\u00f3w wojen (odkopane szcz\u0105tki ludzkie nie nosz\u0105 oznak przemocy, znikoma liczba fortyfikacji, nieliczne sceny walk w sztuce minojskiej interpretowane s\u0105 jako by\u0107 mo\u017ce przedstawienia zawod\u00f3w sportowych, festiwali religijnych czy \u015bwi\u0119tych ta\u0144c\u00f3w) czy istnienia armii, aczkolwiek rol\u0119 armii w pewnej mierze mog\u0142y spe\u0142nia\u0107 uzbrojone dla obrony przed piratami statki handlowe. R\u00f3wnie\u017c i tam nie znaleziono imponuj\u0105cych grobowc\u00f3w w\u0142adc\u00f3w (nawet tak zwany „\u015awi\u0105tynny Grobowiec” niedaleko „pa\u0142acu” w Knossos nie wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 przesadnymi oznakami bogactwa i by\u0142 u\u017cywany najprawdopodobniej do poch\u00f3wk\u00f3w grupowych, jak i inne minojskie groby), ani nawet wizerunk\u00f3w os\u00f3b, kt\u00f3re z du\u017c\u0105 doz\u0105 prawdopodobie\u0144stwa mog\u0142yby by\u0107 okre\u015blone jako w\u0142adcy – bo czy mo\u017cna orzec z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce np. wizerunki m\u0119\u017cczyzny stoj\u0105cego na szczycie wie\u017cy czy kl\u0119cz\u0105cego przed domnieman\u0105 bogini\u0105 przedstawiaj\u0105 w\u0142adc\u0119? Przypuszcza si\u0119 powszechnie, \u017ce tacy w\u0142adcy istnieli i pos\u0142ugiwali si\u0119 rozbudowan\u0105 biurokracj\u0105 – powodem jest istnienie dobrze zachowanych pozosta\u0142o\u015bci rozbudowanych kompleks\u00f3w „pa\u0142acowych” (m. in. s\u0142ynnego „pa\u0142acu Minosa” w Knossos z domnieman\u0105 „sal\u0105 tronow\u0105”), du\u017cej liczby znalezionych w nich tabliczek zapisanych (nieodczytanym dot\u0105d) pismem minojskim oraz zewn\u0119trzne wzmianki o „wodzach” czy te\u017c „ksi\u0105\u017c\u0119tach” Keftiu (powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce ta nazwa oznacza\u0142a w Egipcie Kret\u0119) na grobowcach kilku dostojnik\u00f3w egipskich (pochodz\u0105ce jednak z czas\u00f3w, gdy w\u0142adz\u0119 nad wysp\u0105 obejmowali ju\u017c myke\u0144scy naje\u017ad\u017acy<\/a>, kt\u00f3rym zadanie u\u0142atwi\u0142 by\u0107 mo\u017ce wcze\u015bniejszy wybuch wulkanu). Przypuszcza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce biurokracja ta \u015bci\u015ble kontrolowa\u0142a handel i gospodark\u0119 wyspy. Ale np. V. G. Callender twierdzi<\/a>, \u017ce domniemana „sala tronowa” jest p\u00f3\u017aniejszym pomys\u0142em Myke\u0144czyk\u00f3w („pa\u0142ac” w Knossos jako jedyny ocala\u0142 z ich najazdu i s\u0142u\u017cy\u0142 prawdopodobnie ich w\u0142adcom lub namiestnikom jeszcze przez oko\u0142o sto lat, zanim nie zosta\u0142 zniszczony w kolejnej wojnie) i odwa\u017ca si\u0119 przyzna\u0107, i\u017c „archeologia nie ujawni\u0142a dot\u0105d obecno\u015bci jakiego\u015b pojedynczego krete\u0144skiego w\u0142adcy. Inaczej ni\u017c w spo\u0142ecze\u0144stwie myke\u0144skim, nie mo\u017cemy obecnie przyj\u0105\u0107, \u017ce istnia\u0142 kr\u00f3l Krety”<\/em>. Z kolei Richard Hines pisze<\/a>, \u017ce pa\u0144stwo minojskie funkcjonowa\u0142o jak biznes, a jego w\u0142adca by\u0142 tylko kim\u015b w rodzaju jego „generalnego dyrektora”. Z drugiej strony, przekonanie o biurokratycznej kontroli nad gospodark\u0105 wysnuwa on wprost z faktu utrzymywania „niebywale szczeg\u00f3\u0142owych zapisk\u00f3w”<\/em> – je\u015bli mog\u0119 zasugerowa\u0107 tu co\u015b z pozycji dyletanta, to mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce te niebywale szczeg\u00f3\u0142owe zapiski dotyczy\u0142y wy\u0142\u0105cznie interes\u00f3w prowadzonych przez pa\u0142acowe elity i wcale nie musz\u0105 wskazywa\u0107 na to, \u017ce te ostatnie kontrolowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c biznesy innych ludzi…
\nWracaj\u0105c do cywilizacji harappa\u0144skiej – czy nie jest mo\u017cliwe, \u017ce jednak istnia\u0142o tam scentralizowane biurokratyczne pa\u0144stwo podobne do tego, o jakim twierdzi si\u0119 powszechnie, \u017ce istnia\u0142o p\u00f3\u017aniej na Krecie, a brak dowod\u00f3w na istnienie rozbudowanej biurokracji wynika po prostu z tego, \u017ce biurokraci doliny Indusu zapisywali swe niebywale szczeg\u00f3\u0142owe zapiski<\/em> na nietrwa\u0142ych materia\u0142ach (np. li\u015bciach bananowca, korze czy wyprawionej sk\u00f3rze) zamiast na glinianych tabliczkach, kt\u00f3re mog\u0142by si\u0119 zachowa\u0107 do naszych czas\u00f3w? No c\u00f3\u017c, mo\u017cna przypu\u015bci\u0107, \u017ce biurokracja z jej zapiskami istnia\u0142a – tak jak istnieje biurokracja – ksi\u0119gowo\u015b\u0107, administracja – w obecnych du\u017cych firmach. Jednak istnienie monopolistycznej elity kontroluj\u0105cej gospodark\u0119 jest ma\u0142o prawdopodobne. We wspominanej wcze\u015bniej pracy Thompson odrzuca mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u015bcis\u0142ego kontrolowania tam przez jakiekolwiek elity tak handlu, jak i rynku finansowego, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce dowody wskazuj\u0105 na istnienie tam co najmniej dziesi\u0119ciu konkuruj\u0105cych ze sob\u0105 grup handlowych i bardzo du\u017cej, trudnej do kontrolowania ilo\u015bci rzemie\u015blnik\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 obr\u00f3bk\u0105 (oraz najprawdopodobniej po\u017cyczaniem) metali (monet nie znano) w ka\u017cdym mie\u015bcie.
\nNa odwr\u00f3t, mo\u017cna zada\u0107 pytanie, czy przypadkiem na minojskiej Krecie r\u00f3wnie\u017c nie funkcjonowa\u0142 bezpa\u0144stwowy model spo\u0142eczny podobny do tego, jaki by\u0107 mo\u017ce panowa\u0142 wcze\u015bniej w miastach doliny Indusu? Czy rzeczywi\u015bcie s\u0105 podstawy, by uznawa\u0107 organizacj\u0119 prowadz\u0105c\u0105 wspomniany przez Hinesa biznes<\/em> za „pa\u0144stwo”? Dlaczego nie uzna\u0107 jej po prostu za wielkie przedsi\u0119biorstwo handlowe prowadzone przez grup\u0119 kap\u0142an\u00f3w i kupc\u00f3w, z „dyrektorem naczelnym” na czele lub bez, kt\u00f3re prosperuje i przy okazji, by\u0107 mo\u017ce, dostarcza pewne „dobra publiczne” dla reszty ludno\u015bci? Skoro nic nie wskazuje na to, by istnia\u0142a armia, kt\u00f3ra mia\u0142a co\u015b na tej ludno\u015bci wymusza\u0107, a biurokratyczne zapiski, logicznie rzecz bior\u0105c, wcale nie musz\u0105 oznacza\u0107 etatystycznej kontroli nad gospodark\u0105? By\u0107 mo\u017ce i tam istnia\u0142 „\u0142ad naturalny”<\/em>?
\nPewien anonimowy autor<\/a> wprost stwierdza: „Prawda jest taka, \u017ce nie wiemy nic o formie rz\u0105du minojskiej Krety. M\u00f3g\u0142 by\u0107 kap\u0142an-kr\u00f3l, kap\u0142anka-kr\u00f3lowa albo rada kap\u0142an\u00f3w”<\/em>. A dalej pisze, \u017ce „pa\u0142ace mia\u0142y dwie wa\u017cne funkcje: ekonomiczn\u0105 i religijn\u0105”<\/em>. Czy\u017cby kto\u015b jednak odwa\u017cy\u0142 si\u0119 przyzna\u0107, \u017ce funkcja polityczna mog\u0142a nie istnie\u0107?
\nCo wi\u0119cej, istnienie wielu kompleks\u00f3w „pa\u0142acowych” (zw\u0142aszcza w obliczu tego, \u017ce domniemana „sala tronowa” w Knossos najprawdopodobniej wcale ni\u0105 w czasach sprzed najazdu nie by\u0142a, a w innych „pa\u0142acach” niczego podobnego nie znaleziono) ka\u017ce pow\u0105tpiewa\u0107 nawet w istnienie pojedynczego „wielkiego przedsi\u0119biorstwa”. S\u0105 tacy<\/a>, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 „pa\u0142ace” za niezale\u017cne jednostki polityczne. Dlaczego nie spojrze\u0107 na nie jak na niezale\u017cne przedsi\u0119biorstwa, konkuruj\u0105ce i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105ce ze sob\u0105 na niwie ekonomicznej? W \u015bwietle braku dowod\u00f3w na istnienie wojen i armii ma to wi\u0119cej sensu…
\nInteresuj\u0105ce, \u017ce zwolennik pogl\u0105du, i\u017c minojska Kreta stanowi\u0142a pa\u0144stwo centralnie zarz\u0105dzane z Knossos<\/a> uzasadnia go w\u0142a\u015bnie brakiem \u015blad\u00f3w wojen (s\u0142usznie zauwa\u017caj\u0105c, \u017ce w przypadku niezale\u017cnych miast-pa\u0144stw takie wojny musia\u0142yby si\u0119 zdarza\u0107). Powstaje jednak pytanie, w jaki spos\u00f3b – je\u015bli nie przez si\u0142y zbrojne, na istnienie kt\u00f3rych nie ma \u017cadnych dowod\u00f3w – centralna w\u0142adza mia\u0142aby wymusza\u0107 pos\u0142uch na pozosta\u0142ych „pa\u0142acach” (i reszcie ludno\u015bci)? Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni w\u0142adcy egipscy czy babilo\u0144scy jako\u015b armii potrzebowali…
\nInne dowody na istnienie tam centralnej w\u0142adzy pa\u0144stwowej nie wydaj\u0105 si\u0119 przekonuj\u0105ce – na przyk\u0142ad to, \u017ce we wszystkich „pa\u0142acach” znajdowano \u015blady u\u017cywania takich samych piecz\u0119ci (tak jakby w przypadku intensywnie prowadzonych interes\u00f3w handlowych tak nie mog\u0142o by\u0107), \u017ce kompleks pa\u0142acowy w Knossos by\u0142 wi\u0119kszy od pozosta\u0142ych (tak jakby siedziba jednego, bogatszego przedsi\u0119biorstwa nie mog\u0142a by\u0107 wi\u0119ksza ni\u017c siedziba innego) czy \u017ce wydaje si\u0119 on by\u0107 o\u015brodkiem kulturowym, kt\u00f3ry na\u015bladowano, je\u015bli chodzi o sztuk\u0119 i architektur\u0119 (tak jakby dominacja kulturowa musia\u0142a poci\u0105ga\u0107 za sob\u0105 polityczn\u0105). Na ich podstawie mo\u017cna co najwy\u017cej wysun\u0105\u0107 przypuszczenie, \u017ce „pa\u0142ace” mog\u0142y stanowi\u0107 jedn\u0105 handlowo-religijn\u0105 „korporacj\u0119” (by\u0107 mo\u017ce ukszta\u0142towan\u0105 stopniowo w wyniku stuleci wsp\u00f3\u0142pracy), ale i to przypuszczenie jest dalekie od pewno\u015bci.
\nCywilizacje minojsk\u0105 i harappa\u0144sk\u0105 zdaje si\u0119 \u0142\u0105czy\u0107 jeszcze jedno, mianowicie matriarchalna religia i kultura. W przypadku Krety jest to do\u015b\u0107 dobrze udokumentowane<\/a>, pozosta\u0142o\u015bci archeologiczne \u015bwiadcz\u0105 te\u017c o wysokiej, by\u0107 mo\u017ce dominuj\u0105cej pozycji kobiet w spo\u0142ecze\u0144stwie – ich postacie s\u0105 przedstawiane cz\u0119sto jako wi\u0119ksze, co prawdopodobnie jest odzwierciedleniem presti\u017cu, mo\u017cna zobaczy\u0107 te\u017c, \u017ce kobiety przewa\u017caj\u0105 w\u015br\u00f3d kap\u0142an\u00f3w i uczestnik\u00f3w ceremonii religijnych. W przypadku cywilizacji doliny Indusu istnienie jakiego\u015b matriarchalnego kultu wydaje si\u0119 niew\u0105tpliwe, cho\u0107 w niekt\u00f3rych miastach nie znaleziono po nim pozosta\u0142o\u015bci, co mo\u017ce wskazywa\u0107 na regionalne odmienno\u015bci w wyznawanej religii. Tym niemniej zdaniem niekt\u00f3rych zebrane \u015blady wystarczaj\u0105 do stwierdzenia, \u017ce w cywilizacji harappa\u0144skiej najwy\u017cszym b\u00f3stwem by\u0142a Wielka Bogini<\/a> i \u017ce by\u0142o to spo\u0142ecze\u0144stwo w swej istocie matriarchalne<\/a>.
\n\u017badna inna znana rozwini\u0119ta cywilizacja epoki br\u0105zu nie by\u0142a matriarchalna (cho\u0107 oczywi\u015bcie kult bogi\u0144 istnia\u0142 obok kultu bog\u00f3w). \u017badna inna nie by\u0142a te\u017c pacyfistyczna. \u017badna inna nie by\u0142a tak przyjazna „szaremu cz\u0142owiekowi”. We wszystkich innych istnia\u0142a niew\u0105tpliwie oparta na militarnej przemocy w\u0142adza pa\u0144stwowa. W stosunku do \u017cadnej innej nie mo\u017cna wysun\u0105\u0107 hipotezy, \u017ce m\u00f3g\u0142 panowa\u0107 tam Hoppea\u0144ski „\u0142ad naturalny”<\/em>.
\nCzy\u017cby „\u0142ad naturalny”<\/em> zwi\u0105zany by\u0142 z matriarchatem? Warto si\u0119 nad tym zastanowi\u0107.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":null,"protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60"}],"collection":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}