Jak wiadomo, po zamieszkach przy okazji manifestacji w tegoroczne Święto Niepodległości prezydent Bronisław Komorowski błyskawicznie podjął decyzję o napisaniu, a następnie przesłaniu do Sejmu projektu zmiany ustawy Prawo o zgromadzeniach. Projekt wpłynął do Sejmu 24 listopada i został 1 grudnia skierowany do opinii do organów samorządowych. Niestety, tak jak wiele osób przewidywało, planowane zmiany zagrażają w poważny sposób konstytucyjnej wolności zgromadzeń.
Potencjalnie najgroźniejsza jest tu zmiana art. 10 ust. 3 ustawy, który otrzymuje brzmienie: „Przewodniczący odpowiada za zgodny z przepisami prawa przebieg zgromadzenia oraz jest obowiązany do jego przeprowadzenia w taki sposób, aby zapobiec powstaniu szkód z winy uczestników zgromadzenia i podejmuje w tym celu przewidziane w ustawie środki”. (Środki te to żądanie opuszczenia zgromadzenia przez osobę, „która swoim zachowaniem narusza przepisy ustawy albo uniemożliwia lub usiłuje udaremnić zgromadzenie” oraz rozwiązanie zgromadzenia, „jeżeli uczestnicy zgromadzenia nie podporządkują się zarządzeniom przewodniczącego wydanym w wykonaniu jego obowiązków lub gdy przebieg zgromadzenia sprzeciwia się niniejszej ustawie albo narusza przepisy ustaw karnych”). Obecnie ustawa nie nakłada na przewodniczącego zgromadzenia obowiązku „jego przeprowadzenia w taki sposób, aby zapobiec powstaniu szkód z winy uczestników zgromadzenia”. Wprowadzenie tej zmiany oznacza, że przewodniczący zgromadzenia – którym zgodnie z projektem będzie musiał być obowiązkowo organizator albo wskazany członek władzy organizatora będącego statutową osobą prawną lub podmiotem niemającym osobowości prawnej (zniknąć ma dotychczasowa możliwość wskazania lub wybrania innego przewodniczącego) – stanie się odpowiedzialny za szkody wyrządzone przez uczestników zgromadzenia, choćby byli to np. przypadkowi chuligani lub wręcz prowokatorzy. Odpowiedzialność ta oznacza w pierwszym rzędzie grzywnę w wysokości do 7000 złotych, która będzie mogła być wymierzona na podstawie nowo wprowadzonego art. 13a ustawy – i wcale nie jest powiedziane, że nie będzie ona groziła nawet w przypadku, gdy przewodniczący zgromadzenia będzie usiłował zapobiec szkodom, na przykład wzywając chuliganów do opuszczenia zgromadzenia lub je rozwiązując. Bo skoro jest obowiązany do przeprowadzenia zgromadzenia „w taki sposób, aby zapobiec powstaniu szkód z winy uczestników zgromadzenia”, a jacyś uczestnicy zgromadzenia szkody wyrządzą, to znaczy, że nie wykonał ciążącego na nim obowiązku. Co z tego, że się starał?

Jak wiadomo, po zamieszkach przy okazji manifestacji w tegoroczne \u015awi\u0119to Niepodleg\u0142o\u015bci prezydent Bronis\u0142aw Komorowski b\u0142yskawicznie podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o napisaniu, a nast\u0119pnie przes\u0142aniu do Sejmu projektu zmiany ustawy Prawo o zgromadzeniach. Projekt wp\u0142yn\u0105\u0142 do Sejmu<\/a> 24 listopada i zosta\u0142 1 grudnia skierowany do opinii do organ\u00f3w samorz\u0105dowych. Niestety, tak jak wiele os\u00f3b przewidywa\u0142o, planowane zmiany zagra\u017caj\u0105 w powa\u017cny spos\u00f3b konstytucyjnej wolno\u015bci zgromadze\u0144.
\nPotencjalnie najgro\u017aniejsza jest tu zmiana art. 10 ust. 3 ustawy, kt\u00f3ry otrzymuje brzmienie: „Przewodnicz\u0105cy odpowiada za zgodny z przepisami prawa przebieg zgromadzenia oraz jest obowi\u0105zany do jego przeprowadzenia w taki spos\u00f3b, aby zapobiec powstaniu szk\u00f3d z winy uczestnik\u00f3w zgromadzenia i podejmuje w tym celu przewidziane w ustawie \u015brodki”<\/em>. (\u015arodki te to \u017c\u0105danie opuszczenia zgromadzenia\u00a0przez osob\u0119, „kt\u00f3ra swoim zachowaniem narusza przepisy ustawy albo uniemo\u017cliwia lub usi\u0142uje udaremni\u0107 zgromadzenie”<\/em> oraz rozwi\u0105zanie zgromadzenia, „je\u017celi uczestnicy zgromadzenia nie podporz\u0105dkuj\u0105 si\u0119 zarz\u0105dzeniom przewodnicz\u0105cego wydanym w wykonaniu jego obowi\u0105zk\u00f3w lub gdy przebieg zgromadzenia sprzeciwia si\u0119 niniejszej ustawie albo narusza przepisy ustaw karnych”<\/em>). Obecnie ustawa nie nak\u0142ada na przewodnicz\u0105cego zgromadzenia obowi\u0105zku „jego przeprowadzenia w taki spos\u00f3b, aby zapobiec powstaniu szk\u00f3d z winy uczestnik\u00f3w zgromadzenia”<\/em>. Wprowadzenie tej zmiany oznacza, \u017ce przewodnicz\u0105cy zgromadzenia – kt\u00f3rym zgodnie z projektem b\u0119dzie musia\u0142 by\u0107 obowi\u0105zkowo organizator albo wskazany cz\u0142onek w\u0142adzy organizatora b\u0119d\u0105cego statutow\u0105 osob\u0105 prawn\u0105 lub podmiotem niemaj\u0105cym osobowo\u015bci prawnej (znikn\u0105\u0107 ma dotychczasowa mo\u017cliwo\u015b\u0107 wskazania lub wybrania innego przewodnicz\u0105cego) – stanie si\u0119 odpowiedzialny za szkody wyrz\u0105dzone przez uczestnik\u00f3w zgromadzenia, cho\u0107by byli to np. przypadkowi chuligani lub wr\u0119cz prowokatorzy. Odpowiedzialno\u015b\u0107 ta oznacza w pierwszym rz\u0119dzie grzywn\u0119 w wysoko\u015bci do 7000 z\u0142otych, kt\u00f3ra b\u0119dzie mog\u0142a by\u0107 wymierzona na podstawie nowo wprowadzonego art. 13a ustawy – i wcale nie jest powiedziane, \u017ce nie b\u0119dzie ona grozi\u0142a nawet w przypadku, gdy przewodnicz\u0105cy zgromadzenia b\u0119dzie usi\u0142owa\u0142 zapobiec szkodom, na przyk\u0142ad wzywaj\u0105c chuligan\u00f3w do opuszczenia zgromadzenia lub je rozwi\u0105zuj\u0105c. Bo skoro jest obowi\u0105zany do przeprowadzenia zgromadzenia „w taki spos\u00f3b, aby zapobiec powstaniu szk\u00f3d z winy uczestnik\u00f3w zgromadzenia”<\/em>, a jacy\u015b uczestnicy zgromadzenia szkody wyrz\u0105dz\u0105, to znaczy, \u017ce nie wykona\u0142 ci\u0105\u017c\u0105cego na nim obowi\u0105zku. Co z tego, \u017ce si\u0119 stara\u0142?
\nCo wi\u0119cej, obawiam si\u0119 pr\u00f3b interpretacji tego obowi\u0105zku przez prokuratur\u0119 i s\u0105dy jako „prawnego, szczeg\u00f3lnego obowi\u0105zku niedopuszczenia do pope\u0142nienia czynu zabronionego”, o kt\u00f3rym mowa w art. 18 \u00a7 3 Kodeksu karnego. W takim przypadku mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 np. sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej jaki\u015b prowokator lub przypadkowy chuligan uczestnicz\u0105c w manifestacji niszczy jakie\u015b mienie (np. samoch\u00f3d telewizji), otrzymuje (lub nie – w zale\u017cno\u015bci od tego, czy go znajd\u0105) zarzut pope\u0142nienia czynu z art. 288 kk, a przewodnicz\u0105cy tego zgromadzenia (kt\u00f3ry tego w og\u00f3le nie zauwa\u017cy\u0142 lub zauwa\u017cy\u0142 po fakcie, bo w manifestacji uczestniczy\u0142y tysi\u0105ce os\u00f3b) otrzymuje zarzut pomocnictwa w tym czynie, poniewa\u017c „wbrew prawnemu, szczeg\u00f3lnemu obowi\u0105zkowi niedopuszczenia do pope\u0142nienia czynu zabronionego swoim zaniechaniem u\u0142atwi\u0142 innej osobie jego pope\u0142nienie”<\/em>.
\nBa, obawiam si\u0119 nawet, \u017ce r\u00f3wnie\u017c jaki\u015b s\u0105d cywilny m\u00f3g\u0142by uzna\u0107 w takiej sytuacji, i\u017c przewodnicz\u0105cy zgromadzenia wskutek niedope\u0142nienia ci\u0105\u017c\u0105cego na nim obowi\u0105zku „by\u0142 pomocny”<\/em> bezpo\u015bredniemu sprawcy szkody i z tego tytu\u0142u jest za ni\u0105 solidarnie odpowiedzialny, a co za tym idzie, musi zap\u0142aci\u0107 odszkodowanie.
\nJak wida\u0107 z powy\u017cszego, wej\u015bcie w \u017cycie prezydenckiej nowelizacji spowoduje, \u017ce organizowanie manifestacji – zw\u0142aszcza du\u017cych, podczas kt\u00f3rych trudno jest kontrolowa\u0107 wszystko, co si\u0119 dzieje – stanie si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 ryzykown\u0105. Organizator b\u0119dzie musia\u0142 bra\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce w wyniku dzia\u0142a\u0144 nieproszonych chuligan\u00f3w lub nas\u0142anych prowokator\u00f3w zawsze mog\u0105 zosta\u0107 wyrz\u0105dzone jakie\u015b szkody, kt\u00f3rym nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 zapobiec, co mo\u017ce skutkowa\u0107 grzywn\u0105, a by\u0107 mo\u017ce te\u017c odpowiedzialno\u015bci\u0105 karn\u0105 i cywiln\u0105. W tej sytuacji jest prawdopodobne, \u017ce wiele os\u00f3b i organizacji zrezygnuje w og\u00f3le z organizowania manifestacji, obawiaj\u0105c si\u0119 mo\u017cliwych konsekwencji. Wolno\u015b\u0107 zgromadze\u0144 mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 w praktyce fikcj\u0105.
\nGdyby na\u0142o\u017cony na przewodnicz\u0105cego zgromadzenia obowi\u0105zek zapobiegania szkodom powsta\u0142ym z winy uczestnik\u00f3w zgromadzenia nie odstrasza\u0142 wystarczaj\u0105co od organizowania manifestacji, w prezydenckim projekcie znajduje si\u0119 inny zapis mog\u0105cy ograniczy\u0107 ich przeprowadzanie. Jest to mo\u017cliwo\u015b\u0107 zakazania zgromadzenia w przypadku, gdy „w tym samym czasie i miejscu lub na trasie przej\u015bcia zg\u0142oszonych zosta\u0142o dwa lub wi\u0119cej zgromadze\u0144 i nie jest mo\u017cliwe ich oddzielenie w taki spos\u00f3b, aby ich przebieg nie zagra\u017ca\u0142 \u017cyciu lub zdrowiu ludzi albo mieniu w znacznych rozmiarach”<\/em>, organ gminy zgodnie z nowo wprowadzonym art. 7a wezwa\u0142 organizatora zgromadzenia zg\u0142oszonego p\u00f3\u017aniej do dokonania zmiany czasu lub miejsca zgromadzenia albo trasy przej\u015bcia uczestnik\u00f3w, ale ten „pomimo wezwania, o kt\u00f3rym mowa w art. 7a ust. 1, nie dokona\u0142 w wyznaczonym terminie zmiany czasu lub miejsca zgromadzenia albo trasy przej\u015bcia uczestnik\u00f3w”<\/em> (dodany art. 8 pkt. 3). Z zapisu tego nie wynika wcale jednoznacznie, \u017ce zakazane w takiej sytuacji mo\u017ce by\u0107 tylko zgromadzenie zg\u0142oszone p\u00f3\u017aniej. Mo\u017ce by\u0107 zakazane r\u00f3wnie\u017c to zg\u0142oszone wcze\u015bniej – a je\u015bli kto\u015b mia\u0142by tu w\u0105tpliwo\u015bci, to dodatkowo dodana jest wprost mo\u017cliwo\u015b\u0107 zakazania zgromadzenia bezpo\u015brednio w przypadku, gdy „odbycie dw\u00f3ch lub wi\u0119cej zgromadze\u0144 w tym samym czasie, w miejscach lub na trasach przej\u015bcia, kt\u00f3re s\u0105 to\u017csame lub w cz\u0119\u015bci si\u0119 pokrywaj\u0105ce \u2013 mo\u017ce zagra\u017ca\u0107 \u017cyciu lub zdrowiu ludzi albo mieniu w znacznych rozmiarach”<\/em> (znowelizowany art 8 pkt. 2). Mo\u017cna sobie wi\u0119c wyobrazi\u0107 sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej kto\u015b zg\u0142asza zamiar zorganizowania manifestacji, a po kilku dniach kto\u015b inny zg\u0142asza zamiar zorganizowania kontrmanifestacji w tym samym czasie i miejscu; organ gminy wzywa tego ostatniego do zmiany miejsca lub czasu zgromadzenia, ten tego nie dokonuje lub dokonuje w spos\u00f3b nieznaczny (np. zmieniaj\u0105c czas o p\u00f3\u0142 godziny) i w rezultacie na podstawie art. 8 pkt. 2 lub 3 wydawany jest zakaz obu zgromadze\u0144, lub nawet tylko tego zg\u0142oszonego wcze\u015bniej. W ten spos\u00f3b b\u0119dzie mo\u017cna zgodnie z prawem uniemo\u017cliwi\u0107 ka\u017cd\u0105 manifestacj\u0119, kt\u00f3rej nieprzychylne s\u0105 w\u0142adze gminy – wystarczy tylko, by znalaz\u0142 si\u0119 przeciwnik, kt\u00f3ry zg\u0142osi kontrmanifestacj\u0119, a nast\u0119pnie nie zmieni wystarczaj\u0105co jej miejsca i czasu.
\nIstotnym ograniczeniem jest te\u017c wprowadzenie obowi\u0105zku wcze\u015bniejszego (5 dni zamiast 3 dni przed dat\u0105 zgromadzenia) zg\u0142aszania zgromadze\u0144 organowi gminy. Oznacza to, \u017ce jeszcze trudniejsze b\u0119dzie unikni\u0119cie grzywny za organizowanie manifestacji, kt\u00f3re s\u0105 szybk\u0105 reakcj\u0105 na r\u00f3\u017cne wydarzenia takiej reakcji wymagaj\u0105ce. Kiedy\u015b widziano potrzeb\u0119 uregulowania kwestii „zgromadze\u0144 spontanicznych”<\/a> – teraz projekt idzie w przeciwn\u0105 stron\u0119.
\nKolejnym elementem ograniczaj\u0105cym wolno\u015b\u0107 zgromadze\u0144 jest zakaz uczestnictwa w zgromadzeniach os\u00f3b posiadaj\u0105cych przy sobie „bro\u0144, materia\u0142y wybuchowe, wyroby pirotechniczne, materia\u0142y po\u017carowo niebezpieczne lub inne niebezpieczne narz\u0119dzia”<\/em>. Pozornie wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce wprowadzenie tego zapisu nie ma sensu, poniewa\u017c ju\u017c art. 52 \u00a7 1 pkt. 5 Kodeksu wykrocze\u0144 przewiduje kary dla tego, kto „bierze udzia\u0142 w zgromadzeniu posiadaj\u0105c przy sobie bro\u0144, materia\u0142y wybuchowe lub inne niebezpieczne narz\u0119dzia”<\/em>. Jednak nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na dwie rzeczy. Po pierwsze, w prezydenckim projekcie wymienione s\u0105 dodatkowo „wyroby pirotechniczne”<\/em> oraz „materia\u0142y po\u017carowo niebezpieczne”<\/em>. Jak zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Piotr Lisiewicz<\/a>, zakaz ich posiadania przy sobie podczas uczestniczenia w gromadzeniu wymierzony jest w takie formy demonstracji, jak marsze z pochodniami, zapalanie rac czy palenie kukie\u0142 przeciwnik\u00f3w politycznych. Jako\u015b tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce formy te stosowane s\u0105 obecnie g\u0142\u00f3wnie przez przeciwnik\u00f3w obecnej w\u0142adzy (PiS, narodowcy, kibice), co nasuwa wniosek, \u017ce celem projektu jest wymuszenie, by manifestacje opozycji by\u0142y mniej dobitne, bardziej ugrzecznione i nudniejsze. Po drugie, wprowadzenie tego zakazu do ustawy o zgromadzeniach niesie skutki nie tyle dla uczestnik\u00f3w demonstracji posiadaj\u0105cych przy sobie zakazane rzeczy, co dla jej przewodnicz\u0105cego, kt\u00f3ry (zgodnie z nowo wprowadzonym art. 13a) ma ju\u017c nie tylko jak obecnie prawo, ale i obowi\u0105zek (pod kar\u0105 grzywny) \u017c\u0105dania opuszczenia zgromadzenia przez osob\u0119, „kt\u00f3ra swoim zachowaniem narusza przepisy ustawy”<\/em> (np. podpala kuk\u0142\u0119 premiera Rosji) oraz rozwi\u0105zania zgromadzenia, „gdy przebieg zgromadzenia sprzeciwia si\u0119 niniejszej ustawie”<\/em> (np. uczestnicy masowo zapalaj\u0105 pochodnie).
\nProjekt zakazuje r\u00f3wnie\u017c uczestnictwa w zgromadzeniu osobom, „kt\u00f3rych rozpoznanie z powodu ubioru, zakrycia twarzy lub zmiany jej wygl\u0105du nie jest mo\u017cliwe”<\/em>. Czyni wprawdzie wyj\u0105tek dla „uczestnik\u00f3w zgromadzenia, o kt\u00f3rych mowa w art. 7 ust. 2 pkt 3a”<\/em>, tj. tych, o planowanym udziale kt\u00f3rych w zgromadzeniu organizator zawiadomi\u0142 organ gminy – nie jest jednak jasne, czy wystarczy tu og\u00f3lna informacja typu „w zgromadzeniu planowany jest udzia\u0142 os\u00f3b zamaskowanych”, czy te\u017c mo\u017ce trzeba b\u0119dzie poda\u0107 np. ich liczb\u0119 i wygl\u0105d. Je\u015bli policja i s\u0105dy b\u0119d\u0105 sta\u0142y na gruncie tej drugiej interpretacji, to wystarczy kilku zamaskowanych prowokator\u00f3w, kt\u00f3rzy wmieszaj\u0105 si\u0119 w wielotysi\u0119czny t\u0142um w pobli\u017cu policji, by mie\u0107 pretekst do ukarania przewodnicz\u0105cego manifestacji grzywn\u0105 za to, \u017ce (nie zwr\u00f3ciwszy na nich uwagi) nie \u017c\u0105da\u0142 opuszczenia przez nich zgromadzenia.
\nNale\u017cy tu zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce wyrokiem<\/a> z 10 listopada 2004 r. (Kp 1\/04) Trybuna\u0142 uzna\u0142 za niezgodne z Konstytucj\u0105 m. in. zapisy \u00f3wczesnej nowelizacji Prawa o zgromadzeniach przewiduj\u0105ce zakaz uczestnictwa w zgromadzeniach osobom, kt\u00f3rych wygl\u0105d zewn\u0119trzny uniemo\u017cliwia ich identyfikacj\u0119. W uzasadnieniu napisano, \u017ce „prawo uczestnika zgromadzenia publicznego do zachowania anonimowo\u015bci nale\u017cy do istotnych element\u00f3w tre\u015bci normatywnej konstytucyjnej wolno\u015bci zgromadze\u0144”<\/em> i \u017ce „ograniczenie wolno\u015bci zgromadze\u0144 polegaj\u0105ce na ograniczeniu mo\u017cliwo\u015bci uczestnictwa w nich w spos\u00f3b anonimowy nie jest konieczne r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji daje wystarczaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci ingerencji policji w przebieg zgromadze\u0144 w przypadku zagro\u017cenia dla ich pokojowego charakteru, w tym tak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 ustalenia to\u017csamo\u015bci os\u00f3b uczestnicz\u0105cych w zgromadzeniach”<\/em>. Mimo to „stra\u017cnik Konstytucji” zdecydowa\u0142 si\u0119 na kolejn\u0105 pr\u00f3b\u0119 wprowadzenia takiego zakazu.
\nJak mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, planowane zmiany id\u0105 zasadniczo w dw\u00f3ch kierunkach: zwi\u0119kszenia formalnych utrudnie\u0144 w organizowaniu zgromadze\u0144 (mo\u017cliwo\u015b\u0107 zakazania zgromadzenia, je\u015bli „koliduje” z innym, wym\u00f3g wcze\u015bniejszego zg\u0142aszania zgromadze\u0144 organom gminy) oraz odstraszenia potencjalnych organizator\u00f3w ryzykiem odpowiedzialno\u015bci (za szkody wyrz\u0105dzone przez uczestnik\u00f3w zgromadzenia albo za naruszanie przez nich zawartych w ustawie zakaz\u00f3w). Trudno nie wyci\u0105gn\u0105\u0107 wniosku, \u017ce celem jest spowodowanie, by ludzie – zw\u0142aszcza ci nieprzychylni w\u0142adzy – jak najrzadziej gromadzili si\u0119 na ulicach w celu zademonstrowania swoich pogl\u0105d\u00f3w.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":null,"protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/889"}],"collection":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=889"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/889\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":899,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/889\/revisions\/899"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=889"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=889"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sierp.libertarianizm.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=889"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}